اصول ارگونومی چیست؟ – ۱۰ اصل مهم ارگونومی در محیط کار

ارگونومی (Ergonomics) علم طراحی کار، تجهیزات، محیط و سیستم‌های کاری متناسب با قابلیت‌ها، محدودیت‌ها و نیازهای انسان است. هدف ارگونومی فقط راحت‌تر کردن محیط کار نیست؛ بلکه ایجاد شرایطی است که در آن سلامت، ایمنی، رفاه و عملکرد انسان و کارایی سیستم به‌صورت هم‌زمان بهینه شوند.

در استاندارد ISO 6385:2016 ارگونومی به‌عنوان مبنایی برای طراحی سیستم‌های کاری معرفی شده و تأکید می‌شود که در طراحی باید الزامات انسانی، اجتماعی و فنی به‌صورت یکپارچه مورد توجه قرار گیرند.

بنابراین ارگونومی را نباید صرفاً به انتخاب صندلی مناسب یا تنظیم ارتفاع میز محدود کرد. در یک کارخانه، طراحی ارتفاع خط تولید، نحوه جابه‌جایی مواد، ابزار دستی، سرعت خط، برنامه کاری، روشنایی، ارتعاش، نحوه نمایش اطلاعات و سازماندهی کار همگی می‌توانند بخشی از مسئله ارگونومی باشند.

به زبان ساده، اصل اساسی ارگونومی این است: به‌جای اینکه انسان را مجبور کنیم خود را با کار نامناسب تطبیق دهد، کار را تا حد امکان با انسان سازگار کنیم.

هدف ارگونومی چیست؟

هدف ارگونومی ایجاد یک سیستم کاری سازگار، ایمن، سالم و کارآمد است. در محیط صنعتی، این هدف معمولاً از طریق کاهش مواجهه کارکنان با عوامل خطر و اصلاح طراحی کار دنبال می‌شود.

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های ارگونومی، پیشگیری از اختلالات اسکلتی ـ عضلانی مرتبط با کار (WMSDs) است. عواملی مانند نیروی زیاد، حرکات تکراری، وضعیت‌های نامناسب بدن و ارتعاش می‌توانند ریسک این مشکلات را افزایش دهند.

• کاهش آسیب‌ها و ناراحتی‌های جسمانی
• کاهش خستگی کارکنان
• بهبود شرایط و کیفیت کار
• افزایش ایمنی
• بهبود عملکرد و بهره‌وری
• کاهش غیبت ناشی از مشکلات اسکلتی ـ عضلانی
• افزایش پایداری سیستم کاری
• طراحی تجهیزات و فرایندهای متناسب با کاربران

اصول ارگونومی در محیط کار

مهم‌ترین اصول ارگونومی در محیط کار بر تطبیق وظایف، تجهیزات و شرایط محیطی با توانایی‌ها و محدودیت‌های جسمی و شناختی کارکنان استوار است. در یک محیط کاری ارگونومیک باید عواملی مانند وضعیت صحیح بدن، میزان نیروی موردنیاز، حرکات تکراری، مدت زمان انجام فعالیت، ارتفاع و چیدمان ایستگاه کاری، محدوده دسترسی، ارتعاش و شرایط محیطی مورد توجه قرار گیرد. هدف این اصول، کاهش فشار و خستگی کارکنان، پیشگیری از اختلالات اسکلتی ـ عضلانی و در عین حال بهبود ایمنی و عملکرد سیستم کاری است. بنابراین ارگونومی نباید صرفاً به اصلاح وضعیت نشستن یا استفاده از تجهیزات خاص محدود شود؛ بلکه باید از مرحله طراحی شغل و فرایند تا انتخاب تجهیزات و سازماندهی فعالیت‌ها به‌صورت یک رویکرد جامع مورد استفاده قرار گیرد.

۱. تطبیق کار با توانایی‌ها و محدودیت‌های انسان

یکی از بنیادی‌ترین اصول ارگونومی این است که طراحی شغل و تجهیزات باید بر اساس ویژگی‌های واقعی کاربران انجام شود.

قد، ابعاد بدن، قدرت فیزیکی، دامنه حرکتی، توانایی شناختی و تجربه افراد یکسان نیست. بنابراین طراحی یک ایستگاه کاری با یک اندازه ثابت برای همه افراد الزاماً ارگونومیک نیست.

۲. حفظ وضعیت بدنی مناسب

وضعیت بدن یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر ریسک ارگونومیک است.

حفظ وضعیت‌های نامناسب یا ثابت برای مدت طولانی می‌تواند فشار فیزیکی و خستگی ایجاد کند. در طراحی ایستگاه کاری باید تلاش شود سر و گردن در وضعیت طبیعی قرار داشته باشند، شانه‌ها در وضعیت راحت باشند، مچ دست بیش از حد خم نشود و مواد و ابزارهای پرکاربرد در محدوده دسترسی مناسب قرار گیرند.

۳. کاهش نیروی اضافی

هرچه نیروی موردنیاز برای انجام یک وظیفه بیشتر باشد، احتمال افزایش فشار بر سیستم اسکلتی ـ عضلانی نیز بیشتر می‌شود؛ به‌خصوص زمانی که نیروی زیاد با تکرار، وضعیت نامناسب یا مدت مواجهه طولانی ترکیب شود.

• استفاده از تجهیزات مکانیکی برای جابه‌جایی مواد
• کاهش وزن قطعات یا بسته‌بندی
• اصلاح طراحی ابزار
• استفاده از تجهیزات بالابر
• بهبود سطح و مسیر حرکت چرخ‌دستی‌ها
• کاهش اصطکاک
• تغییر ارتفاع محل کار

۴. کاهش حرکات تکراری

انجام مداوم یک حرکت مشابه، به‌ویژه زمانی که با سرعت بالا، نیروی زیاد یا وضعیت نامناسب همراه باشد، می‌تواند ریسک اختلالات اندام فوقانی را افزایش دهد. حرکات تکراری در خطوط مونتاژ، بسته‌بندی، کنترل کیفیت، کار با ابزارهای دستی و برخی فعالیت‌های اداری مشاهده می‌شوند. NIOSH تکرارپذیری، نیرو و وضعیت بدن را از عوامل مهم مرتبط با اختلالات اسکلتی ـ عضلانی می‌داند.

1. بازطراحی فرایند
2. کاهش سرعت غیرضروری کار
3. استفاده از ابزارهای کمکی
4. چرخش شغلی در شرایط مناسب
5. ایجاد وقفه‌های برنامه‌ریزی‌شده
6. افزایش تنوع فعالیت‌ها

۵. بهینه‌سازی محدوده دسترسی

قرار دادن ابزار و مواد در فاصله نامناسب می‌تواند باعث کشش بیش از حد دست، خم‌شدن تنه یا چرخش مکرر بدن شود.

در یک ایستگاه کاری ارگونومیک، اقلامی که بیشتر استفاده می‌شوند باید در محدوده دسترسی مناسب قرار داشته باشند تا کاربر مجبور به کشش، خم‌شدن یا چرخش مکرر نشود.

در محیط‌های تولیدی این اصل در طراحی موارد زیر اهمیت زیادی دارد:

• میزهای مونتاژ
• خطوط تولید
• قفسه‌ها
• محل قرارگیری مواد اولیه
• ابزارهای دستی
• پنل‌های کنترل
• تجهیزات بازرسی

هدف، کاهش حرکات غیرضروری بدون محدود کردن آزادی حرکت کاربر است.

۶. کاهش ارتعاش و فشار تماسی

ارتعاش نیز یکی از عوامل مهم خطر ارگونومیک است. استفاده طولانی از برخی ابزارهای ارتعاشی می‌تواند با مشکلات اندام فوقانی و دست ارتباط داشته باشد و ارتعاش تمام بدن نیز در برخی مشاغل صنعتی و حمل‌ونقل اهمیت دارد. همچنین Contact Stress یا فشار تماسی، مانند تکیه دادن مداوم بخشی از بدن روی لبه سخت، می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

راهکارهای کنترلی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• انتخاب ابزار کم‌ارتعاش
• نگهداری مناسب تجهیزات
• استفاده از تجهیزات مکانیکی
• اصلاح محل تماس بدن با سطوح سخت
• کاهش مدت مواجهه
• طراحی مجدد دسته و محل گرفتن ابزار

۷. ایجاد تنوع در فعالیت و وضعیت بدن

یکی از اصول مهم ارگونومی، اجتناب از ثابت ماندن طولانی‌مدت در یک وضعیت است.

در طراحی شغل بهتر است کارکنان، در حد امکان، بتوانند وضعیت خود را تغییر دهند و بین فعالیت‌های مختلف جابه‌جا شوند.

۸. طراحی مناسب ابزار و تجهیزات

ابزار باید با وظیفه و کاربر سازگار باشد. طراحی نامناسب دسته ابزار، وزن زیاد، نیاز به نیروی بیش از حد یا نیاز به گرفتن ابزار در وضعیت نامناسب می‌تواند ریسک ارگونومیک را افزایش دهد.

• وزن
• اندازه
• شکل دسته
• نیروی موردنیاز
• محل کنترل‌ها
• لرزش
• امکان تنظیم
• نحوه استفاده
• مدت و دفعات استفاده

۹. توجه به عوامل محیطی

ارگونومی تنها به بدن انسان مربوط نمی‌شود. محیط نیز بر عملکرد و راحتی کاربر تأثیر می‌گذارد.

• روشنایی
• دما
• صدا
• ارتعاش
• کیفیت هوا
• چیدمان
• دسترسی به تجهیزات
• اطلاعات بصری و علائم

۱۰. مشارکت کارکنان در طراحی ارگونومیک

کارکنانی که هر روز یک فعالیت را انجام می‌دهند، اطلاعات ارزشمندی درباره مشکلات واقعی آن کار دارند. به همین دلیل، ارگونومی مشارکتی می‌تواند در شناسایی مشکلات و طراحی راهکارهای عملی مفید باشد.

انواع ارگونومی

ارگونومی معمولاً به سه حوزه اصلی ارگونومی فیزیکی، ارگونومی شناختی و ارگونومی سازمانی تقسیم می‌شود. ارگونومی فیزیکی بر تعامل بدن انسان با محیط و تجهیزات کار تمرکز دارد و موضوعاتی مانند وضعیت بدن، جابه‌جایی دستی بار، حرکات تکراری، اعمال نیرو و طراحی ایستگاه کاری را بررسی می‌کند. ارگونومی شناختی به فرایندهای ذهنی مانند ادراک، تصمیم‌گیری، توجه، حافظه و تعامل انسان با سیستم‌های کنترلی و اطلاعاتی می‌پردازد و در مشاغل حساس و فرایندهای صنعتی اهمیت ویژه‌ای دارد. ارگونومی سازمانی نیز بر بهینه‌سازی ساختارها، فرایندها و شیوه‌های مدیریت کار، از جمله طراحی وظایف، زمان‌بندی، ارتباطات و مشارکت کارکنان تمرکز دارد. ترکیب این سه حوزه، امکان طراحی یک سیستم کاری ایمن، کارآمد و متناسب با نیازهای واقعی کارکنان را فراهم می‌کند.

حوزه	تمرکز اصلی	نمونه
ارگونومی فیزیکی	وضعیت بدن، نیرو، حرکت و تعامل فیزیکی	بلند کردن بار، طراحی ابزار
ارگونومی شناختی	ادراک، تصمیم‌گیری، حافظه و تعامل انسان با اطلاعات	پنل کنترل، آلارم‌ها
ارگونومی سازمانی	ساختار و سازماندهی کار	شیفت کاری، ارتباطات، طراحی شغل

عوامل خطر ارگونومیک در محیط کار

• نیروی زیاد: بلند کردن، کشیدن، هل دادن یا گرفتن بار
• تکرار: انجام یک حرکت مشابه با دفعات زیاد
• وضعیت نامناسب: خم‌شدن، چرخش، کار بالای سر و وضعیت نامناسب مچ
• وضعیت ثابت: نشستن یا ایستادن طولانی
• ارتعاش: ابزار دستی یا ارتعاش تمام بدن
• فشار تماسی: تماس مداوم بدن با لبه‌ها یا سطوح سخت
• عوامل محیطی: دما، روشنایی و سایر شرایط محیط
• عوامل روانی ـ اجتماعی: بار کاری بالا، کنترل کم بر کار و ارتباطات نامناسب

اصول ارگونومی در کارخانه و محیط صنعتی

در کارخانه‌ها، ارگونومی باید از سطح یک توصیه فردی فراتر رود و وارد طراحی فرایند شود.

• تنظیم ارتفاع ایستگاه کاری
• کاهش فاصله دسترسی
• استفاده از بالابر و تجهیزات جابه‌جایی
• استفاده از میزهای قابل تنظیم
• طراحی مجدد ابزار
• کاهش وزن بسته‌ها
• اصلاح چیدمان خط تولید
• کاهش حرکات تکراری
• اصلاح سرعت خط در صورت ایجاد بار ارگونومیک
• استفاده از چرخش شغلی مناسب
• بهبود روشنایی
• کاهش ارتعاش
• مشارکت اپراتورها در طراحی ایستگاه

اصول ارگونومی کار با کامپیوتر

در یک ایستگاه کاری کامپیوتری باید موقعیت صندلی، مانیتور، صفحه‌کلید، ماوس و سایر تجهیزات نسبت به کاربر تنظیم شود. Cornell University نیز بر اهمیت تنظیم ایستگاه کاری بر اساس فرد و وظیفه تأکید می‌کند و هشدار می‌دهد که راهکارهای ساده و یکسان برای همه کاربران الزاماً مناسب نیستند.

چند اصل مهم عبارت‌اند از:

• امکان تنظیم صندلی
• حفظ وضعیت متعادل بدن
• قرارگیری مناسب نمایشگر
• قرارگیری مناسب صفحه‌کلید و ماوس
• جلوگیری از کشش بیش از حد دست
• کاهش وضعیت ثابت طولانی
• ایجاد امکان تغییر وضعیت و حرکت

ارزیابی ریسک ارگونومی چگونه انجام می‌شود؟

ارزیابی ریسک ارگونومی با شناسایی فعالیت‌ها و شرایط کاری که می‌توانند باعث ایجاد فشار جسمی یا اختلالات اسکلتی ـ عضلانی شوند آغاز می‌شود. در این فرایند، عواملی مانند وضعیت نامناسب بدن، اعمال نیروی زیاد، حرکات تکراری، بلند کردن و جابه‌جایی بار، ارتعاش، تماس فشاری و مدت‌زمان انجام فعالیت بررسی می‌شوند. ارزیاب معمولاً با مشاهده مستقیم کار، گفت‌وگو با کارکنان، بررسی وظایف و استفاده از چک‌لیست‌ها و روش‌های معتبر ارزیابی ارگونومی، میزان مواجهه با عوامل خطر را تعیین می‌کند. پس از شناسایی و اولویت‌بندی ریسک‌ها، اقدامات اصلاحی مانند تغییر طراحی ایستگاه کار، استفاده از تجهیزات کمکی، اصلاح روش انجام کار یا بازتنظیم زمان‌بندی فعالیت‌ها پیشنهاد و سپس اثربخشی آن‌ها ارزیابی می‌شود. این رویکرد باید به‌صورت مستمر تکرار شود تا تغییرات فرایند یا تجهیزات نیز در ارزیابی لحاظ شوند.

مرحله اول: شناسایی فعالیت‌های پرریسک

مشاغلی را شناسایی کنید که در آنها مواردی مانند بلند کردن بار، تکرار بالا، نیروی زیاد، وضعیت نامناسب یا ارتعاش وجود دارد.

مرحله دوم: مشاهده کار واقعی

نحوه واقعی انجام کار توسط کارکنان را مشاهده و مستند کنید. در صورت نیاز می‌توان از فیلم یا عکس برای تحلیل وضعیت بدن استفاده کرد.

مرحله سوم: گفت‌وگو با کارکنان

علائم ناراحتی، خستگی، مشکلات ابزار و نقاط دشوار فرایند را از کارکنان دریافت کنید.

مرحله چهارم: ارزیابی عوامل خطر

عواملی مانند نیرو، تکرار، مدت مواجهه، وضعیت بدن، ارتعاش و شرایط محیطی بررسی شوند.

چگونه یک برنامه ارگونومی در سازمان اجرا کنیم؟

1. حمایت مدیریت
2. شناسایی مشاغل پرخطر
3. اجرای کنترل‌های مهندسی
4. استفاده از کنترل‌های اداری
5. آموزش کارکنان
6. ارزیابی مجدد

مزایای رعایت اصول ارگونومی

• کاهش ناراحتی و خستگی
• کاهش ریسک اختلالات اسکلتی ـ عضلانی
• بهبود شرایط کاری
• افزایش قابلیت استفاده از تجهیزات
• بهبود عملکرد سیستم
• کاهش برخی هزینه‌های ناشی از آسیب‌های کاری
• افزایش پایداری فرایند
• کمک به بهبود بهره‌وری

اشتباهات رایج در اجرای ارگونومی

1. تمرکز صرف بر آموزش
2. نادیده گرفتن طراحی تجهیزات
3. استفاده از یک راهکار برای تمام کارکنان
4. بی‌توجهی به تفاوت وظایف
5. ارزیابی نکردن تکرار و مدت مواجهه
6. نادیده گرفتن عوامل شناختی و سازمانی
7. اتکا به PPE به‌عنوان اولین راهکار
8. مشارکت ندادن کارکنان
9. اجرا نکردن ارزیابی مجدد پس از اصلاحات

مشاوره ارگونومی برای محیط‌های صنعتی

اگر در کارخانه یا سازمان خود با مشکلاتی مانند وضعیت نامناسب بدن کارکنان، حرکات تکراری، جابه‌جایی دستی بار، طراحی نامناسب ایستگاه کاری یا ریسک اختلالات اسکلتی ـ عضلانی مواجه هستید، ارزیابی تخصصی می‌تواند به شناسایی ریشه مشکل و انتخاب راهکار مناسب کمک کند.

جمع‌بندی

اصول ارگونومی مجموعه‌ای از قواعد برای «راحت‌تر نشستن» نیست؛ بلکه رویکردی سیستماتیک برای طراحی کار متناسب با انسان است.

مهم‌ترین اصول ارگونومی شامل تطبیق کار با قابلیت‌های انسان، حفظ وضعیت مناسب بدن، کاهش نیروی اضافی، کنترل حرکات تکراری، کاهش ارتعاش، بهینه‌سازی محدوده دسترسی، ایجاد تنوع در فعالیت، طراحی مناسب ابزار و تجهیزات و مشارکت کارکنان است.

سوالات متداول

اصول ارگونومی چیست؟

اصول ارگونومی مجموعه‌ای از اصول طراحی کار و سیستم است که با هدف سازگار کردن وظایف، تجهیزات و محیط با قابلیت‌ها و محدودیت‌های انسان استفاده می‌شود.

مهم‌ترین عوامل خطر ارگونومیک کدام‌اند؟

وضعیت نامناسب بدن، نیروی زیاد، حرکات تکراری، وضعیت‌های ثابت، ارتعاش، فشار تماسی، جابه‌جایی دستی بار و برخی عوامل روانی ـ اجتماعی از مهم‌ترین عوامل خطر هستند.

آیا ارگونومی فقط برای کارمندان اداری است؟

خیر. ارگونومی در کارخانه‌ها، خطوط تولید، انبارها، حمل‌ونقل، ساخت‌وساز، مراکز درمانی، دفاتر و تقریباً تمام سیستم‌های کاری کاربرد دارد.

آیا آموزش کارکنان برای حل مشکلات ارگونومیک کافی است؟

معمولاً خیر. آموزش اهمیت دارد، اما زمانی مؤثرتر است که همراه با اصلاح طراحی تجهیزات، ابزار، فرایند و محیط کار باشد.

ارگونومی چه ارتباطی با HSE دارد؟

ارگونومی بخشی مهم از مدیریت ایمنی و سلامت شغلی است و می‌تواند در شناسایی و کنترل عواملی که موجب آسیب‌های اسکلتی ـ عضلانی و برخی مشکلات عملکردی می‌شوند نقش داشته باشد.

منابع

1. International Ergonomics Association (IEA), What Is Ergonomics (HFE)?
2. International Labour Organization (ILO), Human Factors and Ergonomics (HFE).
3. International Labour Organization & International Ergonomics Association, Principles and Guidelines for Human Factors/Ergonomics Design and Management of Work Systems, 2021.
4. International Organization for Standardization, ISO 6385:2016 – Ergonomics Principles in the Design of Work Systems.
5. U.S. National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH/CDC), About Ergonomics and Work-Related Musculoskeletal Disorders.
6. NIOSH/CDC, Step 1: Identify Risk Factors.
7. NIOSH/CDC, Step 4: Implement Your Ergonomic Program.
8. NIOSH/CDC, Hierarchy of Controls.
9. U.S. Occupational Safety and Health Administration (OSHA), Ergonomics.
10. European Agency for Safety and Health at Work (EU-OSHA), Approaches to Work Design.
11. Health and Safety Executive (HSE), Assessment of Repetitive Tasks of the Upper Limbs – ART Tool.
12. Canadian Centre for Occupational Health and Safety (CCOHS), Work-related Musculoskeletal Disorders – Risk Factors.
13. Cornell University Ergonomics Web, Computer Workstation Ergonomics Guidelines.